Czy przyśpieszona dekarbonizacja jeszcze przyspieszy?

Rozwój OZE w Unii Europejskiej (UE) potwierdza trend globalny, bazując głównie na fotowoltaice i elektrowniach wiatrowych (przy utrzymaniu pozycji w mikście OZE energii wody). Ważne staje się utrzymanie rezerwy mocy produkcyjnych w systemie elektroenergetycznym na wypadek niskiej produkcji OZE, które są zależne od warunków pogodowych – rozwiązaniem staje się mechanizm wsparcia rynku mocy. Jednak rozwiązania rynku mocy przy nałożonych przez Pakiet Zimowy od 2025 r. limitach emisji 550 g/kWh sprawiają, że takim źródłem stają się elektrownie gazowe i szczytowo-pompowe, co jest kolejnym czynnikiem przejścia od węgla do niskoemisyjnej elektroenergetyki. W przyszłości elektrownie gazowe zostaną zastąpione przez magazyny energii oraz systemy zarządzania popytem. Nadwyżki produkcji energii elektrycznej z OZE będą także absorbowane przez systemy ciepłownicze, które już obecnie rozwijają systemy magazynowania ciepła oraz wykorzystywane do produkcji wodoru (tzw. zielony wodór), który w okresach niskiej podaży z OZE będzie wykorzystywany do produkcji energii elektrycznej. W ten sposób zrealizowana zostanie dekarbonizacja elektroenergetyki i ciepłownictwa. Rezultatem powyższych działań jest uniezależnienie wzrostu gospodarczego w UE od emisji gazów cieplarnianych[1].

Unia Europejska przyjęła cele klimatyczne na lata 2020-2030, które mają za zadanie doprowadzenie do bezpiecznego zaopatrzenia na jej terenie społeczeństwa i przemysłu w niedrogą i zarazem ekologiczną energię elektryczną[2]. W listopadzie 2016 r. kolejny pakiet legislacyjny przedstawił rozwiązania mające na celu połączenie narzędzi polityki klimatycznej i energetycznej. W listopadzie 2018 r. Komisja Europejska wskazała, że do 2050 r. europejska gospodarka powinna być klimatycznie neutralna[3]. Inicjatywę tę wsparły skandynawskie koncerny elektroenergetyczne: Fortum, Statkraft i Vattenfall. W grudniu 2018 r. strategię klimatyczną UE, zawierająca deklarację o osiągnieciu zeroemisyjności netto gazów cieplarnianych do 2050 r., pozytywnie przyjęły państwa członkowskie[4]. Długoterminowa strategia klimatyczna ma doprowadzić do osiągnięcia zerowej emisji gazów cieplarnianych w 2050 r. W tym celu 80% energii elektrycznej ma być wytwarzane w OZE, a 15% – w elektrowniach atomowych (obecnie ok. 50% produkcji energii elektrycznej w UE jest zeroemisyjne), zaś udział energii elektrycznej w finalnym zużyciu energii wzrośnie do ponad 63% dzięki elektryfikacji transportu i mieszkalnictwa.

W lipcu 2021 r. Komisja Europejska (KE) przyjęła pakiet 12 propozycji legislacyjnych, tzw. Fit for 55%, którego celem jest dostosowanie m.in. unijnej polityki klimatycznej i energetycznej[5] do realizacji celu klimatycznego UE – ograniczenie emisji gazów cieplarnianych netto o co najmniej 55% do 2030 r. w porównaniu z poziomami z 1990 r. Pakiet zawiera następujące propozycje:

• zastosowanie handlu emisjami w nowych sektorach gospodarki – szczególnie w budownictwie i transporcie (do lotnictwa dodano żeglugę) oraz transporcie drogowym (produkcja paliw)[6];
• zaostrzenie unijnego systemu handlu emisjami gazów cieplarnianych poprzez obniżenie limitów emisji i wymóg przyśpieszenia dynamiki ich redukcji; KE oczekuje również, że państwa członkowskie przeznaczą całość dochodów ze sprzedaży uprawnień do emisji (EUA) na finansowanie projektów związanych z realizacją celów klimatycznych;
• zwiększenie wykorzystania energii odnawialnej do 40% udziału w mikście energetycznym do 2030 r.[7], w tym ograniczenie emisji z budynków;
• dalsza poprawa efektywności energetycznej – dyrektywa w zakresie efektywności energetycznej przedstawi nowy cel dla UE;
• przyśpieszenie rozwoju niskoemisyjnego transportu także dzięki ustanowieniu odrębnego systemu handlu uprawnieniami do emisji dla paliw wykorzystywanych w transporcie drogowym (rosną emisje transportu, który odpowiada za ok. 25% ich całości) oraz zakazowi sprzedaży samochodów spalających paliwa kopalne od 2035 r.;
• dostosowanie polityki fiskalnej w UE do realizacji celów Zielonego Ładu – KE postuluje dostosowanie opodatkowania produktów do polityki UE w zakresie energii i klimatu, aby wspierać wykorzystanie przez przemysł i konsumentów zielonych technologii i produktów oraz zniesienie redukcji podatków, które zachęcają do korzystania z paliw kopalnych; przykładem jest propozycja 10 lat zwolnienia z podatków dla lotnictwa wykorzystującego paliwa o niskiej emisji; część dochodów z nowego systemu dotyczącego transportu drogowego i budynków powinna zostać wykorzystana do łagodzenia skutków społecznych kosztów realizacji celów klimatycznych, szczególnie w zakresie wzrostu kosztów utrzymania gospodarstw domowych;
• zapobieganie ucieczce emisji – KE planuje wprowadzenie pierwszej na świecie granicznej taryfy węglowej, ukierunkowanej na uwzględnienie w importowanych towarach, takich jak stal i cement, produkowanych za granicą, kosztów wysokiej emisji; taryfa węglowa według KE zapewni unijnym przedsiębiorstwom poprawę konkurencyjności w porównaniu do podmiotów z państw o mniej restrykcyjnej polityce węglowej;
• ochrona i rozwój naturalnych pochłaniaczy gazów cieplarnianych tak, aby do 2035 r. UE osiągnęła neutralność klimatyczną w sektorach gruntów, leśnictwa i rolnictwa, zaś do 2030 r. naturalne pochłaniacze w UE powinny przyczyniać się do usuwania 310 mln t CO2 (ogólny cel dla UE).

Zakres pakietu przedstawia przekrojowy charakter walki ze zmianami klimatu, który dotyczy wszystkich sektorów gospodarki europejskiej. Poza rewizją istniejących instrumentów legislacyjnych pojawiają się istotne zmiany poziomu ambicji i potencjalnie trudne, ale konieczne, dyskusje mające na celu wprowadzenie UE na ścieżkę neutralności klimatycznej, rozumianej jako zdolność do zaabsorbowania (pochłanianie) emisji gazów cieplarnianych przez środowisko przyrodnicze.

[1] Przykładowo w latach 1990-2015 PKB w UE zwiększył się o 50%, podczas gdy poziom emisji został zredukowany o 22%.

[2] Podstawą dla rozwoju OZE w UE jest dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/26/WE w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych, zmieniająca i uchylająca w następstwie dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE, Dz.U. UE L 140/56.

[3] Realizacja tego celu powinna wspomóc wzrost europejskiego PKB o 2%, także dzięki ograniczeniu importu energii o 70%.

[4] Efektem ma być m.in. odejście od węgla w energetyce, a także zmniejszenie importu gazu.

[5] Dodatkowo dostosowania legislacji unijnej w Fit for 55 dotyczą polityk w zakresie użytkowania gruntów, transportu i podatków.

[6] Budownictwo i transport uliczny to tzw. nowe EU ETS, gdzie zaplanowano redukcję emisji o 43% w porównaniu do 2005 r.

[7] KE zaproponuje wartości celów w zakresie wykorzystania OZE dla transportu, ogrzewania i chłodzenia, budynków i przemysłu. Cel wykorzystania OZE do 2030 r. dla Polski został określony dla nowego celu UE na poziomie 31% - wzrost z deklarowanego poziomu 21%-23%.