Ryzykowne upraszczanie rzeczywistości

Dużym błędem, powodującym porażkę wielu świetnych pomysłów jest dopuszczenie uproszczenia obrazu rzeczywistości, zakładając  liniowość zjawisk, czyli traktowanie systemów nieliniowych, zachowujących się stochastycznie, jako liniowych, bazujących na liniowym determinizmie. 

Ryzykowna kultura organizacyjna

Kultura organizacyjna zjada strategię na śniadanie - trzeba odejść od podejścia: work hard not smart!

Understanding social media

Szybkośćzmian@Risk

Jeżeli tempo zmian na zewnątrz przekracza tempo zmian wewnątrz, to znaczy, że zbliża się koniec – Jack Welch

Rzeczywistość agile

(...) Żyjemy dzisiaj w takiej rzeczywistości, którą jeden z banków, z którym współpracuję, nazwał kiedyś rzeczywistością agile, czyli zmienną, płynną, w której zmiana dokonuje się tak naprawdę codziennie i nie nawet nie ma czegoś takiego, że po zmianie przychodzi jakaś stabilizacja, tylko kolejna zmiana. J. B. Bączek, J. Santorski, Determinacja

Nauka@Risk

W Antykruchości Taleb zastanawia się po co nam nauka - czy po to, aby uczeń stał się lepszym człowiekiem, z którym warto rozmawiać? Aby wychować lepszych obywateli? kształcenie dla samego kształcenia? Ale jak to się ma do wzrostu gospodarczego? 

Taki pytanie, czy sprawny szachista zawsze jest dobrym strategiem w prawdziwym życiu? 

Kryzys&Risk

„Podczas boomu zasiane zostaje ziarno krachu(…)”

                                                                           Hyman Minsky

Trade Marketing

Many consumer goods manufacturers implemented a trade marketing functional unit in their marketing and sales organization in the 1980s and 1990s. The literature and business practice use the terms customer marketing, customer planning, and sales development synonymously with trade marketing. Overall, the major interest in trade marketing has been in the 1990s. Even in literature trade marketing is not consistently defined. Thain and Bradley defines trade marketing as follows: “Trade marketing is industrial marketing - business-to-business marketing. Marketing to business is different from marketing to consumers. In essence, trade marketing is a balancing act involving three issues. First, maximising the value offered to retailers. Second, ensuring the profitability of individual accounts. Third, since the client base is much more concentrated in industrial markets, the danger of dependence is much more dramatic.” The definition by Dewsnap and Jobber (2009) focuses more on trade marketing as an integrator role. Corstjens and Corstjens (1999) see trade marketing as a separate functional unit focused on business-to-business marketing to the retailers. The different perspectives on trade marketing are also reflected in the reasons for the implementation of the functional unit and its role. The reasons to implement trade marketing are the same as for KAM. But the authors highlight two of the reasons. First, they emphasize the increasing pressure to integrate marketing and sales in response to more consolidated, centralized. Second, they underline the spiraling promotion costs and the necessity for a specialist functional unit that is responsible for trade promotion management. Thain and Bradley says that the typical role of trade marketing reflects these two major reasons. First, trade marketing is an integrative role at the marketing and sales interface. Second, trade marketing is a specialist for business-tobusiness marketing initiatives targeted at the retailer which are mainly trade promotions and communication material for the retailer like sales folders. In the second role, trade marketing helps the retailers to differentiate themselves from the competition by offering tailored promotions to them. There are unclear statements in the literature how to translate the role of trade marketing in specific activities. In summary, trade marketing’s core activities are to:

• evaluate trade promotions,
• tailor trade promotions to the retailer’s needs (incl. point of sale material),
• communicate feedback from retailers to brand management,
• steer the brand management and KAM planning process,
• prepare sales folders for KAM and the field force, and
• manage the trade promotion plan and budget.

Bezwładność systemów a ryzyko

Od odkrycia zarazków do uznania ich za przyczynę chorób minęło 200 lat, od opracowania teorii gnicia i rozpadu do koncepcji antyseptyki trzydzieści lat, a od odkrycia antyseptyki do powstania farmakologii sześćdziesiąt..., czyli ile od początku? I to jest ryzyko właśnie! Czy czasem nie czekano, aż czas zweryfikuje wątpliwości, czy tylko to był upór przed nowym wyznawców upuszczania krwi, enemy oraz kataplazmy?

Ryzyko inwestycji

Dokonanie identyfikacji sytuacji niepożądanych stanowi dla decydentów podstawę do opracowywania harmonogramu prac oraz przygotowania sposobów reakcji na zagrożenia. Brak analizy ryzyka i nienależyte oszacowanie kosztów powoduje zmaterializowanie się ryzyka i wiedzie do przekroczenia zarówno terminu ukończenia inwestycji oraz konieczność poniesienia dodatkowych nakładów finansowych.

Antykruche finanse publiczne

Można założyć, a wręcz należny, że skrajnych zdarzeń politycznych, czy ekonomicznych nie da się przewidzieć i oszacować ich prawdopodobieństwa (zmierzyć) w sposób naukowy i precyzyjny. Przewidywanie rewolucji, czy przewrotu, lub kryzysu to nie to samo, co szacowanie prawdopodobieństwa wyjęcia jednej z kart z talii[1]. Jednak powinno się dążyć do bycia przygotowanym na skrajne zmiany warunków funkcjonowania w rezultacie zmian w obszarze finansów publicznych, czego częstym przykładem są zaskakujące zmiany podatków.

[1] N. Taleb: Antykruchość, Kurhaus, Warszawa 2013, s. 180.

Zarządzanie ryzykiem a efektywność

Podejmowanie ryzyka w tym przypadku, jak i w ogóle - jest nieodłącznym elementem działalności biznesowej. Ryzyko obniża efektywność funkcjonowania organizacji. Zatem pojawia się pytanie, jak temu przeciwdziałać? Naturalnym i oczywistym jest, iż przedsiębiorstwo powinno dążyć do podnoszenia efektywności, niwelowania swoich strat itd. Jest to jeden z istotniejszych elementów konkurencyjności, ma to bezpośredni wpływ na finalne zyski, a mając na uwadze specyfikę firmy, także na wizerunek oraz zaufanie wśród klientów. Można dodać, że w pewnych przypadkach decyduje o zachowaniu ciągłości funkcjonowania firmy. Warto nadmienić, iż gros sytuacji odnosi się do najogólniej ujmując spadku jakości usługi, które prowadzą do niezadowolenia klientów. W związku z tym ma to nie tylko wpływ na wyniki operacyjne, ale wchodzi także w obszar strategiczny. Jeżeli weźmiemy pod uwagę tendencje wzrostową tych przypadków, ponad to coraz większe wymagania klientów, przedsiębiorstwo może mieć problem ze zdobyciem zaufania, co przełoży się na ograniczone możliwości realizacji zleceń a finalnie ich brak.

Powyższe dowodzi konieczności podjęcia działań mających na celu podwyższanie efektywności. System zarządzania ryzykiem ze względu na swoją kompleksowość jest stosownym narzędziem mogącym monitorować i wspierać wydajność funkcjonowania przedsiębiorstwa. Pojawia się pytanie, jaki obszar zastosowania, w jakim wymiarze oraz jakie działania podjąć, aby zrealizować powyższe cele. 

Przypadkowość własciwej odpowiedzi

Asymetryczność opcji (option magic) sprawia, że nie zawsze musimy być "po właściwej stronie". Asymetryczna jest także dynamika wypłaty z nabytej opcji, czyli część zysków z zawartych kontraktów w chwili wypłaty pokrywa nam utracone premie za niewykorzystane opcje. Asymetria funkcji wypłaty działa na korzyść podmiotu długiego w opcji. Korzyścią są też opcje nabyte w momencie ich wartości out-the-money, dla których materializują się grube ogony i pojawiają wysokie zyski.

Darmowa asymetria

Za wystawienie (kupno) opcji się zazwyczaj płaci i to dużo. Jednak w życiu jest wiele opcji, które można nabyć za darmo, lub za niewielką opłatą. Podobnie w kontraktach na różnych rynkach. Potencjał asymetryczności w wielu wypadkach jest niezidentyfikowany i sprzedawany za darmo.

Portfel i teoria portfela

Analizując jakiekolwiek działania, a szczególnie związane z zarządzaniem instrumentami finansowymi, niezbędne jest przykładanie takiej samej wagi do problematyki ryzyka, jak i stopu zwrotu z zaangażowanego kapitału, czy węziej postrzegając te zagadnienie – inwestycji.

Z tej perspektywy użyteczne jest postrzeganie oczekiwanej stopy zwrotu jako wartości pożądanej, a ryzyka, wyrażanego przez jedną z miar (wariancję, odchylenie, VaR etc.), jako efektu niepożądanego[1]. Im wyższe ryzyko danego portfela aktywów, tym mniej wiarygodne jest osiągnięcie wartości planowanej, czy oczekiwanej. Dlatego inwestorzy zdywersyfikują swoje portfele aktywów i rynki, gdzie zawierają transakcje, gdyż jest to jeden z najskuteczniejszych sposobów zabezpieczenia się przed ryzykiem rynkowym (np. zmiennością cen, koncentracją ryzyka etc.). Pozwala to racjonalizować podejście do konstruowania portfela: ceny niektórych aktywów rosną, podczas, gdy innych maleją – istotne jest jednak odpowiednie skorelowanie ich zmienności. W ten sposób osoby podejmujące decyzje w zakresie konstruowania portfeli aktywów mogą dążyć w ramach określonych przez poziom tolerancji na ryzyko w organizacji do zwiększania obszaru pewności, ograniczając obszar niepewnych wyników.

Odpowiednio stosując różne techniki reakcji na ryzyko – także dywersyfikację portfela – osoba podejmująca decyzję maksymalizuje prawdopodobieństwo braku zakłóceń w jego działalności oraz wypracowania planowanego zysku. Jest to o tyle istotne, że zmienność pojawia się zazwyczaj tam, gdzie wydarza się coś nieoczekiwanego. Należy zatem przyjąć, że wzrost zmienności aktywów oddziałuje na ich cenę w wyniku zwiększenia się ich ryzyka. Stąd ryzyko staje się jednym z podstawowych pojęć nowoczesnych finansów, a w szczególności analizy efektywności podejmowania decyzji co do zmiany stanu zasobów.

Dla organizacji nastawionych na spekulację wzrost zmienności jest wręcz szansą na poprawienie zyskowności działalności, jednakże tylko wtedy, gdy aktywa obarczone większym ryzykiem przynoszą wyższe zyski, niż et które są charakteryzowane przez niższe ryzyko.

Poziom podejmowanego ryzyka wynika nie tylko z niepewności, która ma miejsce w otoczeniu organizacji, która inwestuje swe zasoby. Poziom ten zależy także od stosunku decydenta do ryzyka, czyli jego skłonności do podejmowania decyzji obarczonych ryzykiem.



Portfel efektywny

Bez połączenia pomiarów osiągnięć z określeniem ryzyka z nimi związanego, generowane informacje nie dostarczają osobom podejmującym decyzje jednoznacznych wskazówek do oceny rzeczywistej rentowności danej działalności[2]. Dzieje się tak, ponieważ oba obszary - obszar finansów i obszar zarządzania ryzykiem - są zazwyczaj rozwijane w przedsiębiorstwach osobno, bez jakiejkolwiek koordynacji, a często nawet we wzajemnym konflikcie. Nie można jednak odseparować informacji płynących z obszaru zarządzania ryzykiem od raportów controllingowych. Należy wręcz zapewnić powiązanie interpretacji wyników pomiaru ryzyka z rentownością gospodarowania przedsiębiorstwa.

Efektywność portfela oznacza maksymalizowanie rezultatów przy zadanych kosztach, lub minimalizowanie kosztów w stosunku do zadanych rezultatów. Stąd należy założyć, że ryzyko staje się jedną ze zmiennych kosztowych, którą jeżeli jest niepożądana, należy traktować jako pogorszenie efektywności portfela, przy jednoczesnym maksymalizowaniu wartości pożądanych, którymi są przyszłe zyski.

Stąd zazwyczaj dąży się do posiadania tych instrumentów finansowych, które pozwalają stworzyć portfel, dla którego wartość oczekiwana przyszłego wyniku równa się sumie oczekiwanych wyników każdego z jego elementów. Jednakże pominięcie w takiej sytuacji zmienności tych wyników może prowadzić do zafałszowania przyszłej zyskowności takiego portfela. Dopiero analiza rozkładu wyników portfela, rozpatrująca możliwe różnice pomiędzy wartością oczekiwaną jego wyników i potencjalne odchylenia od niej wraz z ich prawdopodobieństwem, pozwala przedstawić globalny obraz rentowności portfela.

Jako efektywny portfel aktywów należy zatem zdefiniować ten, który charakteryzuje się pośród możliwych rozwiązań alternatywnych charakteryzuje się najwyższą wartością relacji przyszłych (oczekiwanych, planowanych) zysków do podejmowanego ryzyka.

W powyższej perspektywie ryzyko stanowi prawdopodobieństwo zdarzenia, że stopa zwrotu będzie niższa niż oczekiwana jej wartość, będąca wartością oczekiwaną ze strony inwestorów[3].

Jednakże w tym miejscu należy skoncentrować uwagę na dwóch kwestiach opisujących efektywność portfela aktywów:

1) ryzyko portfela jest określone na podstawie przyjętego benchmarku, czyli ryzyka alternatywnego kierunku zawarcia transakcji oraz

2) podobnie, oczekiwana zyskowność jest rozliczana względem przyjętego benchmarku.

Z tej perspektywy można wręcz wskazać, że konieczne jest maksymalizowanie potencjalnych wyników przy minimalizowaniu podejmowanego ryzyka.

Dodatkowym elementem analizy oczekiwań inwestorów jest oczekiwana użyteczność przez decydentów inwestujących zasoby. Należy przyjąć, że będą oni dążyli do osiągnięcia jak najwyższej stopy zwrotu, tak aby pomnażać swoje bogactwo (rosnąca stopa użyteczności). Zatem inwestor dąży do maksymalizacji oczekiwanej użyteczności, poprzez zwiększanie wyników ekonomicznych z inwestycji i zmniejszanie ryzyka.


Kryteria tworzenia portfela[4]

1) Minimalizacja ryzyka przy zadanym wyniku - inwestor wybiera miary wyników i ryzyka, a następnie wybiera portfel o minimalnym ryzyku spośród portfeli, których dochód jest przynajmniej równy poziomowi oczekiwanemu. Po spełnieniu tych warunków zostanie określony efektywny portfel.

2) Maksymalizacja wyników przy zadanym ryzyku – po wyborze miar wyników i ryzyka następuje wybór portfela o maksymalnym wyniku spośród portfeli, których poziom ryzyka nie przekracza maksymalnego, akceptowanego poziomu. Po spełnieniu tych warunków zostanie określony efektywny portfel.

3) Minimalizacja ryzyka – po wyborze miar ryzyka następuje wybór tego z portfeli aktywów, który charakteryzowany jest przez minimalną wartość ryzyka.

4) Maksymalizacja wyników – po określeniu miar wyników następuje wybór portfela, który zapewnia maksymalizację wyników.

5) Optymalizacja kryterium łączącego dochód i ryzyko – po wyborze miar ryzyka i wyników inwestor wybiera ten, który zapewnia najwyższą stopę zwrotu z podejmowanego ryzyka.

[1] P.L. Bernstein: Przeciw Bogom. Niezwykłe dzieje ryzyka, WIG Press, Warszawa 1997, s. 227.
[2] Powstaje wręcz konflikt pomiędzy controllingiem finansowym a kontrolą ryzyka, czyje dane, czy projekcje wyników są bardziej wiarygodne.
[3] K. Jajuga, T. Jajuga: Inwestycje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1983, s. 108.
[4] K. Jajuga, T. Jajuga: Inwestycje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1983, s. 151.

Opcja i sterowanie poziomem ryzyka

Ponieważ opcje są często wykorzystywane do sterowania poziomem ryzyka przedsiębiorstw działających na różnych rynkach, które są zainteresowane zabezpieczeniem się przed zmiennością cen, rozliczenie gotówkowe opcji staje się bardziej korzystne niż dostarczanie towaru, który nie zawsze w pełni odpowiada ich wymaganiom (np. jeżeli przedsiębiorstwo zabezpiecza się poprzez hedging za pomocą indeksów). Przykładem takiego zabezpieczenia może być zabezpieczenie się przed wzrostem cen paliwa (np. lotniczego) poprzez zakup opcji na dostawę benzyny[1].

[1] W tym przykładzie zakłada się, że istnieje wysoka korelacja pomiędzy cenami benzyny i paliwa lotniczego. Zob.: M. Hampton: Energy Options, w Managing Energy Price Risk, Enron, Risk Books, Londyn 1999, wyd. II, s. 38.

Derywaty

Do derywatów zalicza się proste w swojej konstrukcji instrumenty, takie jak forward, czy sawp oraz skomplikowane produkty, do których można zaliczyć derywaty kredytowe, czy pogodowe (pierwsze zabezpieczają przed pogorszeniem sytuacji finansowej kontrahentów, drugie zaś przed niekorzystnymi zmianami pogodowymi).

Integracja zarządzania ryzykiem i finansowaniem funkcjonowania przedsiębiorstwa

Zastosowanie finansowania warunkowego uzupełnia tradycyjne instrumenty pozyskania kapitału własnego i obcego, rozmywając także granicę ich podziału, ale i zwiększając różnorodność możliwych do zastosowania instrumentów finansowych i rozbudowując strukturę kapitału w przedsiębiorstwie. Powinno także zabezpieczyć przedsiębiorstwo przed ryzykiem wzrostu kosztu kapitału w sytuacji materializacji ryzyka i strat powstałych w jego wyniku i dalszym pogarszaniem się jego sytuacji finansowej. Z drugiej strony powinno następować zmniejszenie zapotrzebowania na kapitał ryzyka w bilansie przedsiębiorstwa – jednakże proces ten powinien być uwarunkowany wynikami analizy kosztów pozyskania kapitału pozabilansowego i kosztów kapitału ryzyka w bilansie. Zatem w ten sposób następuje integracja zarządzania ryzykiem i finansowaniem funkcjonowania przedsiębiorstwa. Struktura kapitału po uwzględnieniu finansowania warunkowego uzależniona jest od decyzji w przedsiębiorstwie dotyczących dopuszczalnej ekspozycji na ryzyko. Składa się ona z ryzyka zarządzanego przez przedsiębiorstwo oraz ryzyka przeniesionego na inne podmioty (outsourcing kapitału). Struktura ta powinna znaleźć wyraz w strukturze kapitału, który powinien zostać utworzony z następujących elementów:

· kapitał zainwestowany, w którym zawiera się także kapitał nadwyżkowy, będący częścią kapitału ryzyka (w analizie efektywności wykorzystania kapitału należy go przenieść do kapitału ryzyka);
· kapitał ryzyka:
   o kapitał bilansowy;
   o kapitał pozabilansowy (ewentualny, warunkowy).

Zatem do kapitału ryzyka zaliczyć należy następujące elementy:
· kapitał ryzyka sensu stricte:
   o kapitał bilansowy;
   o kapitał pozabilansowy;
· nadwyżkowy kapitał zainwestowany.

Taka struktura analizy kapitału pozwala przeprowadzić analizę porównawczą zarówno kosztu kapitału ryzyka uformowanego w kapitale zainwestowanym, jak poszczególnych elementów kapitału ryzyka, także kosztów dostępu do pozabilansowych form kapitału ryzyka (np.: polis ubezpieczeniowych, instrumentów finansowych).


Kapitał zainwestowany (IC) finansuje aktywa operacyjne: aktywa trwałe, aktywa obrotowe, krótkoterminowe aktywa finansowe, zobowiązania operacyjne.

Instrumenty finansowania warunkowego

· opcje na kapitał (opcje na emisję akcji oraz opcje na emisję obligacji) – zapewniają dostęp do kapitału po wystąpieniu określonego zdarzenia na warunkach wcześniej ustalonych. Premia to cena pozyskania kapitału, aktywem bazowym jest kapitał własny, obcy, lub hybrydowy, określony zostaje okres ważności opcji w oparciu o warunki opcji amerykańskiej (wykonanie w zdefiniowanym okresie). Opcja taka posiada także wartość wewnętrzną, jeżeli koszt kapitału pozyskanego dzięki wykonaniu opcji jest niższy niż dostępny dla przedsiębiorstwa w momencie materializacji ryzyka;

· uwarunkowana linia kredytowa – linia kredytowa wynegocjowana wcześniej z bankiem, która zapewnia koszt kapitału niższy niż w momencie wystąpienia określonego zdarzenia. Jest to instrument transferu ryzyka na podmiot udostępniający taką linię kredytową: bank, ubezpieczyciel, inny podmiot;

· obligacje katastrofalne – dłużne papiery wartościowe, których obsługa, lub wykup jest uzależniona od wystąpienia określonego zdarzenia (trzęsienie ziemi, powódź, huragan, atak terrorystyczny itp.). Podmiot emitujący tego typu obligacje może np. zaprzestać wykupu tych obligacji, jeżeli ryzyko określone w umowie się zmaterializuje. Istotne jest wskazanie na wbudowaną opcję w strukturę obligacji, która zwiększa oprocentowanie (premia za ryzyko). Instrument ten jest przykładem integracji rynku kapitałowego i ubezpieczeniowego;

· obligacje przychodowe – służą do sfinansowania konkretnego przedsięwzięcia. Płatność odsetek jest uzależniona od przychodów z finansowanego przedsięwzięcia – posiada wbudowane prawo do niepłacenia odsetek, gdy np. przychody są niższe od ich wartości.

· obligacje zamienne – dłużne papiery wartościowe zamienne na akcje przedsiębiorstwa. Prawo to jest wykonywane przez posiadacza obligacji, gdy cena konwersji jest niższa niż wartość akcji (opcja posiada wtedy wartość wewnętrzną); odwrócone obligacje zamienne – prawo konwersji posiada emitent obligacji, które wykonuje, gdy cena akcji niższa niż cena obligacji, co znajduje wyraz w redukcji cen akcji. Pozwala to poprawić sytuację finansową przedsiębiorstwa w sytuacji trudności finansowych wywołanych np. materializacją ryzyka, dzięki brakowi konieczności spłaty długu. Ryzyko jest zatem transferowane na obligatoriusza. Jest to zatem kapitał obcy z wbudowaną opcją zmiany na kapitał własny – warunkowy kapitał bilansowy.

Reminiscencje z Fukushimy

Co jest ważniejsze? Określenie prawdopodobieństwa awarii, czy może uodpornienie aktywów, czy określonych instalacji na awarie?

• Jeżeli skoncentrujemy się na tym drugim, to pytanie o przewidywanie awarii przestanie być istotne. Zatem należy stworzyć taką instalację, która będzie odporna na awarię - w przypadku energetyki atomowej może to być budowa niewielkich reaktorów zakopanych w ziemi i otoczonych odpowiednimi warstwami ochronnymi (kosztowne rozwiązanie). 
• W przypadku ekonomii, a raczej finansów publicznych jest strategia szwedzkiego rządu, który po problemach z budżetem z 1991 r. skupił się na dyscyplinie budżetowej, co pozwoliło się rządowi uniezależnić od prognoz ekonomicznych, co sprawiło, że kolejny kryzys nie miał znaczącego wpływu na sytuację finansów publicznych.